27 december 2005
Omspeller
Wilt u zelf ontdekken welke woorden in uw teksten 'getroffen' worden door de spellingherziening, dan kunt u een proef doen met de omspeller van de Nederlandse Taalunie.
Op de pagina http://woordenlijst.org/omspeller/ kunt u een tekst in een venster plakken, en die wordt in een fractie van een seconde omgespeld. Daarbij krijgt u in het logboek een lijst van de woorden die werden aangepast.
Een waarschuwing is hier op z'n plaats. Zoals op de pagina duidelijk wordt gemaakt, is dit geen spellingcontrole. De omspeller vergelijkt elk woord van uw tekst met een lijst van woorden die een verandering ondergaan. Gewone spelfouten komen er niet uit.
Het resultaat is ook niet perfect. Omdat volgens de Spelling 2005 namen van volkeren een hoofdletter krijgen, wil de omspeller elke hun vervangen door Hun. Dat is natuurlijk niet de bedoeling.
Erger is dat veel veranderingen niet door het systeem worden herkend. Zo blijven sim-kaart (straks: simkaart), vice-voorzitster (straks: vicevoorzitster), secretaressedag (straks: Secretaressedag), big band (straks: bigband), shockeren (straks: choqueren), naar gelang (straks: naargelang) en wij leasden (straks: wij leaseden) onaangeroerd. Privé-bezit werd omgespeld naar privébezit, maar privé-leven bleef ten onrechte zonder koppelteken.
Dat kan verklaard worden door het feit dat de omspeller alleen rekening houdt met woorden die zowel in het Groene Boekje van 1995 als dat van 2005 staan. De hele waarheid vertelt deze omspeller dus niet. Werk aan de winkel, dus, voor de programmeurs van de Taalunie.
Ludo Permentier om 19:59 | Link | 4 Reacties | 0 TrackBack
23 december 2005
Appel
U denkt zeker aan een vrucht als u het woord hierboven leest. Toch is dat niet de enige betekenis van appel. Dat woord kun je op twee manieren lezen: als áppel en als appél. Tenminste, volgens de Spelling 2005. Appel met de klemtoon op de tweede lettergreep betekent onder meer beroep, verzet, afspraak, oproep.
Voordien moesten we het in deze tweede betekenis volgens het Groene Boekje met een accent grave schrijven: appèl. Dat accent is nu weggevallen, tot groot ongenoegen van de tegenstanders van de spellingherziening.
Is dat weglaten een goede of een kwade zaak? Om daar een gefundeerd antwoord op te geven, moet je rekening houden met veel elementen. Ik leg het maar even uit om te demonstreren dat spellingregeling een ingewikkelde kwestie is.
Om te beginnen schrijven de Fransen appel ook zonder accent. Dat wil zeggen dat het woord appel, dat we uit het Frans hebben ontleend, er bij ons een accent heeft bijgekregen. Dat is tegen de taallogica in, die ons leert dat we een Frans woord doorgaans ontlenen met de eventuele accenten, en dat we die accenten laten vallen naarmate het woord ingeburgerd geraakt.
Ten tweede schreven alle naslagwerken tot in de jaren 20 van de vorige eeuw appèl, maar in de zevende of achtste uitgave van de dikke Van Dale (ik heb de zevende niet in mijn bezit, ik kan het dus niet nakijken) vervalt dat accent. Tot vandaag schrijft Van Dale appel zonder accent.
Volgend element: in de spellinglijsten van De Vries en Te Winkel (eind negentiende eeuw) werd appèl met accent geschreven. In het Groene Boekje van 1954 vervalt dat accent. In het Groene Boekje van 1995 wordt het weer opgevist. In dat van 2005 vervalt het weer.
Volgende element: appel en appel (twee uitspraken) zijn homografen, woorden die verschillend klinken maar op dezelfde manier worden geschreven. Zo bestaan er nog meer in het Nederlands. Bekende zijn: het regent - de regent; een ongeluk voorkomen - iemands voorkomen. Doorgaans is dat geen probleem, en als het een probleem is, lossen we het op met een klemtoonteken: vóórkomen of voorkómen. Dat kan volgens de officiële spelling. Alleen: zo'n klemtoonteken is een accent aigu. Dus zouden we moeten schrijven appél.
Dient dat accent op appèl dan niet om de uitspraak weer te geven? Misschien. Het woord forel toont aan dat de klank /e/ op die plaats geen accent nodig heeft, in tegenstelling bijvoorbeeld tot blèren dat we zouden uitspreken als /bleeren/ als er geen accent op stond.
Ik beweer niet dat het laten vallen van het accent op appel de enige en de beste oplossing is. Ik wil er alleen op wijzen dat het een moeilijke kwestie is. In ieder geval kan de schrijver, die denkt dat zijn lezers bijvoorbeeld appelrechter verkeerd zullen lezen, een optioneel nadrukteken gebruiken: appélrechter.
Ludo Permentier om 13:37 | Link | 5 Reacties | 1 TrackBack
21 december 2005
Spellingruzie
Over hoeveel woorden gaat de huidige spellingruzie in de praktijk? Als De Standaard representatief is, over 0,04 procent van de woorden in een tekst. Dat hebben we geleerd uit de omspelling van een complete krant, die van maandag 19 december.
We hebben de teksten door de software van de Nederlandse Taalunie laten nakijken. Dat levert een lijst op van woorden die veranderen door de spellingherziening.
Voor de maandagkrant waren dat er negen: wereldvoetbalbond (straks Wereldvoetbalbond), anti-joodse (anti-Joodse), nieuwjaar (Nieuwjaar), on line (online), vice-premiers (vicepremiers), Middeleeuwen (middeleeuwen), koran (Koran), vice-president (vicepresident) en dronkelap (dronkenlap).
We hebben de voorbeeldwoorden die voorkwamen in een artikel over spelling niet meegeteld, en ook de occasionele tikfouten niet.
Sommige van de 'getroffen' woorden kwamen meer dan één keer voor in een artikel en het is ook niet helemaal uit te sluiten dat een woord over het hoofd werd gezien.
Globaal gaat het om één woord op 2.500. Een controle op de krant van het voorbije weekend leverde hetzelfde cijfer op.
Het is de bedoeling om met deze controles inzicht te krijgen in de woorden waaraan de redactie aandacht zal moeten besteden op het ogenblik dat deze krant naar de nieuwe spelling overgaat. Daarom zal de proef ook worden herhaald.
Ludo Permentier om 09:48 | Link | 3 Reacties | 1 TrackBack
18 december 2005
Herziene spelling in de krant?
De ergernis van Nederlandse kranten tegen de spellingherziening is misschien begrijpelijk, maar ze is ondoordacht.
De spelling van 2005 is zeker niet de best denkbare, maar ze is de beste die we ooit hebben gehad. Het is namelijk de spelling van alle woordenboeken, en de spelling van het onderwijs en de overheid. Zo een eenheidsspelling hebben we nog nooit gehad. Niet na de spellingherziening in 1954 (toen sommigen consequent acteur schreven en anderen konsekwent akteur) en evenmin na de spellingherziening in 1995 (toen sommigen paardebloem en terzake schreven en anderen paardenbloem en ter zake). Die eenheid is de belangrijkste reden om tevreden te zijn met de Spelling 2005.
De weerstand tegenover sommige ingrepen is te verklaren door een gebrek aan inzicht. Zo is er een volkomen logische verklaring voor veel woorden die nu circuleren als voorbeelden van spellingwaanzin. Neem het woord ideeëloos. Dat was ideeënloos in het Groene Boekje van 1995, maar het was dan ook de enige uitzondering op de regel die zei dat afleidingen op -loos nooit een tussen-n kregen: besluiteloos, machteloos, smakeloos, zorgeloos enzovoort. De ene uitzondering ideeënloos was een vergissing in dat Boekje. De Taalunie kon bij de herziening 2005 twee dingen doen: de uitzondering bevestigen (en dan moeten leerlingen tot in der eeuwigheid leren dat er op de regel voor -loos één uitzondering bestaat), of de fout rechtzetten en ideeëloos opnemen. Dat laatste is gebeurd. Redelijk, toch?
Ook dat de middeleeuwen hun hoofdletter hebben verloren, kun je niet zomaar afdoen als nodeloze pesterij van de taalgebruiker. Volgens het Groene Boekje van 1995 schreven we: de Middeleeuwen, een middeleeuwer, een middeleeuws kasteel, de Renaissance, de renaissancetijd, de barok, de hervorming, de romantiek, de steentijd, het Paleoceen. Is het echt verboden daar enige orde in te brengen en middeleeuwen weer te gaan schrijven zoals het voor 1995 altijd werd geschreven, namelijk zonder hoofdletter?
Inderdaad zijn er beslissingen waar vraagtekens bij te plaatsen zijn. Dat je 1 aprilgrap met een spatie na het cijfer schrijft, of dat de Guldensporenslag wel met hoofdletters is en de slag der gulden sporen niet, gaat in tegen het taalgevoel van de taalgebruiker. Dat je sociaal-cultureel met een streepje schrijft en sociaaldemocratisch niet, is inderdaad moeilijk uit te leggen. En ook de winst van dat soort ingrepen is niet duidelijk. Maar dat is geen reden om het kind met het badwater weg te gooien.
Als de Nederlandse kranten weigeren om de herziene naslagwerken (niet alleen het Groene Boekje, maar bijvoorbeeld ook de nieuwe Dikke Van Dale) te erkennen als het om spelling gaat, dan maken ze de zaken alleen maar moeilijker. Er zullen dan verschillende spellingen door elkaar heen lopen (sommigen willen zelfs terug naar 1954!), en er zijn geen betrouwbare naslagwerken voor. Daarenboven ligt de spelling vast voor de overheid en het onderwijs. Als de kranten daarvan afwijken, creëren ze verwarring.
Blijkbaar slaagt de Nederlandse Taalunie, die uitstekend heeft samengewerkt met de uitgevers, er niet in om de andere belangrijke spelers in het veld, redacteuren en onderwijsmensen, aan haar kant te krijgen. Dat is een spijtige zaak, want de Spellingherziening 2005 verdient beter.
Ludo Permentier om 10:41 | Link | 10 Reacties | 1 TrackBack
